Chiều 10/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Một nội dung được nhiều đại biểu tham gia thảo luận là chứng chỉ hành nghề kiến trúc. 

Chứng chỉ hành nghề kiến trúc có thể chỉ còn áp dụng với một số vị trí quan trọng

Việc duy trì chứng chỉ hành nghề kiến trúc đang được Quốc hội thảo luận theo hướng thu hẹp phạm vi áp dụng. Theo giải trình của Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc dự kiến chỉ yêu cầu chứng chỉ đối với những vị trí có yêu cầu cao về chuyên môn, năng lực và trách nhiệm trong quá trình thực hiện công việc.

Thông tin này được đưa ra trong phiên thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Bên cạnh vấn đề chứng chỉ, nhiều đại biểu cũng đề cập đến việc đổi mới phương thức quản lý hoạt động hành nghề kiến trúc, trong đó dữ liệu về năng lực và quá trình hành nghề được xem là cơ sở quan trọng.

Có nên tiếp tục quản lý kiến trúc sư bằng chứng chỉ hành nghề?

Một trong những vấn đề được đặt ra là cách thức quản lý người hành nghề kiến trúc trong thời gian tới.

Đại biểu Trịnh Ngọc Phương cho rằng dự thảo luật đã có bước chuyển đáng chú ý khi hướng tới quản lý dựa trên dữ liệu thay vì chủ yếu dựa vào hồ sơ giấy tờ. Theo hướng này, cơ quan quản lý có thể theo dõi năng lực, kinh nghiệm cũng như quá trình hoạt động nghề nghiệp của từng cá nhân.

Từ đó, đại biểu đề xuất nghiên cứu mô hình quản lý theo quá trình hành nghề thay vì chỉ dựa vào việc một cá nhân có chứng chỉ hay không.

Lý do là chứng chỉ hành nghề chỉ phản ánh việc một người đáp ứng các điều kiện tại một thời điểm nhất định. Trong khi đó, năng lực chuyên môn thực tế cần được đánh giá trong suốt quá trình làm nghề.

Theo quan điểm này, việc quản lý hoạt động kiến trúc có thể được chuyển dần sang cơ chế đăng ký hành nghề, cập nhật thông tin và kiểm tra thường xuyên.

Dữ liệu hành nghề có thể trở thành công cụ quản lý quan trọng

Một nội dung đáng chú ý khác là xây dựng cơ sở dữ liệu về người hành nghề kiến trúc.

Nếu hệ thống dữ liệu được triển khai đầy đủ, thông tin về bằng cấp, kinh nghiệm, phạm vi công việc và quá trình hoạt động của kiến trúc sư có thể được cập nhật tập trung.

Cách làm này có thể giúp cơ quan quản lý dễ dàng kiểm tra năng lực khi cần thiết, đồng thời hạn chế việc người hành nghề phải liên tục cung cấp lại những giấy tờ đã có trong hệ thống.

Đại biểu Trịnh Ngọc Phương cũng đề cập đến khả năng tăng cường vai trò tự quản của tổ chức nghề nghiệp. Theo hướng này, tổ chức nghề nghiệp có thể tham gia vào việc đăng ký người hành nghề, quản lý hồ sơ năng lực, theo dõi quá trình phát triển nghề nghiệp và giám sát các quy tắc đạo đức.

Trong khi đó, Nhà nước vẫn giữ vai trò quản lý bằng pháp luật và thực hiện công tác kiểm tra, giám sát.

                                                               Đại biểu Trịnh Ngọc Phương (Ảnh: Media Quốc hội).

Ý kiến khác: chưa nên bỏ ngay yêu cầu sát hạch

Ở chiều ngược lại, đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng chứng chỉ hành nghề kiến trúc vẫn có ý nghĩa nhất định trong việc kiểm soát chất lượng chuyên môn.

Theo quan điểm này, những người đảm nhiệm công việc liên quan trực tiếp đến thiết kế kiến trúc cần được đánh giá về năng lực để bảo đảm yêu cầu về kỹ thuật, mỹ thuật, an toàn và các giá trị văn hóa của công trình.

Đại biểu cũng lưu ý về phương án bỏ kỳ thi sát hạch.

Nếu cơ sở dữ liệu về quá trình hành nghề chưa đầy đủ, việc chỉ dựa vào hồ sơ bằng cấp và kinh nghiệm có thể chưa đủ để đánh giá chính xác năng lực thực tế của một cá nhân.

Do đó, việc bỏ sát hạch có thể phù hợp hơn khi hệ thống dữ liệu quốc gia đã được xây dựng hoàn chỉnh và có khả năng xác thực đầy đủ quá trình hành nghề.

Khi đó, cơ quan có thẩm quyền có thể sử dụng dữ liệu nghề nghiệp để đánh giá thay vì yêu cầu người hành nghề phải trải qua một quy trình kiểm tra riêng.

Chỉ một số vị trí có thể tiếp tục bắt buộc chứng chỉ

Một hướng đề xuất khác được đại biểu Lê Thanh Hoàn đưa ra là thu hẹp đối tượng phải có chứng chỉ.

Theo hướng này, chứng chỉ hành nghề không nhất thiết áp dụng đối với tất cả những người tham gia hoạt động kiến trúc. Thay vào đó, yêu cầu chứng chỉ có thể tập trung vào những người giữ vai trò chủ trì hoặc chịu trách nhiệm chính đối với công việc thiết kế.

Các vị trí được đề cập gồm người chủ trì, chủ nhiệm thiết kế kiến trúc hoặc kiến trúc sư hành nghề độc lập khi thực hiện những công việc thuộc phạm vi cần kiểm soát chặt chẽ.

Cùng với việc xác định rõ đối tượng phải có chứng chỉ, cần có quy định cụ thể cho những người không thuộc nhóm bắt buộc.

Những cá nhân này có thể được quản lý thông qua việc đăng ký thông tin hành nghề, trong đó thể hiện văn bằng chuyên môn, kinh nghiệm và phạm vi công việc được thực hiện.

Bộ Xây dựng giải thích về phương án duy trì chứng chỉ

Giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết dự thảo luật không xác định hoạt động hành nghề kiến trúc là một ngành nghề kinh doanh có điều kiện.

Điều này đồng nghĩa với việc việc thành lập doanh nghiệp, tham gia thị trường hoặc cung cấp dịch vụ kiến trúc vẫn được thực hiện theo các quy định pháp luật tương ứng về doanh nghiệp, đầu tư và những quy định có liên quan.

Tuy nhiên, dự thảo vẫn giữ yêu cầu về chứng chỉ hành nghề kiến trúc đối với một số chức danh nhất định.

Điểm đáng chú ý là phạm vi này được thu hẹp đáng kể so với cách quản lý rộng hơn trước đây.

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, những vị trí có yêu cầu cao về năng lực và trách nhiệm chuyên môn, chẳng hạn người giữ vai trò chủ nhiệm công trình hoặc kiến trúc sư trưởng, vẫn cần được xác nhận về năng lực.

Đây là những người có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thiết kế, tổ chức không gian và các yêu cầu chuyên môn quan trọng của công trình.

Không phải mọi kiến trúc sư đều phải làm thủ tục xin chứng chỉ

Một điểm có thể tác động đáng kể đến người hành nghề là sự phân loại giữa nhóm bắt buộc phải có chứng chỉ và nhóm không thuộc diện này.

Với những trường hợp không bắt buộc phải có chứng chỉ, dự thảo định hướng quản lý thông tin thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu.

Các thông tin như trình độ chuyên môn, văn bằng, kinh nghiệm và phạm vi công việc có thể được cập nhật trên hệ thống.

Việc cập nhật thông tin này được giải thích là phục vụ mục tiêu quản lý và hậu kiểm, chứ không đồng nghĩa với việc cá nhân phải xin phép mới được hành nghề.

Điểm này có thể giúp giảm bớt thủ tục hành chính đối với những người không thuộc nhóm chức danh phải có chứng chỉ.

Chuyển đổi số phải thực sự làm giảm thủ tục

Một vấn đề khác được đặt ra trong quá trình xây dựng luật là hiệu quả thực tế của việc số hóa dữ liệu.

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, chuyển đổi số không nên chỉ dừng lại ở việc đưa hồ sơ lên môi trường điện tử. Mục tiêu quan trọng hơn là phải thay đổi phương thức quản lý, giảm giấy tờ, rút ngắn thời gian giải quyết và hạn chế những khâu hành chính không cần thiết.

Đối với người vẫn thuộc diện phải có chứng chỉ, dự thảo cũng hướng tới đơn giản hóa quy trình cấp và cấp lại.

Đáng chú ý, phương án được đưa ra là bỏ yêu cầu thi sát hạch và hội đồng xét cấp đối với những trường hợp thuộc diện cấp chứng chỉ theo quy định mới.

Nếu được thông qua, thay đổi này có thể làm quy trình cấp chứng chỉ trong lĩnh vực kiến trúc đơn giản hơn so với hiện nay.

Chứng chỉ hành nghề kiến trúc sẽ thay đổi như thế nào?

Nhìn tổng thể, các ý kiến tại kỳ họp cho thấy chính sách quản lý hành nghề kiến trúc đang được nghiên cứu theo hướng thu gọn đối tượng phải có chứng chỉ và tăng cường quản lý bằng dữ liệu.

Có thể hình dung mô hình dự kiến theo hai nhóm:

Nhóm thứ nhất: những vị trí giữ trách nhiệm chuyên môn cao, trực tiếp chủ trì hoặc chịu trách nhiệm chính đối với công việc kiến trúc. Nhóm này có khả năng tiếp tục phải đáp ứng yêu cầu về chứng chỉ hành nghề.

Nhóm thứ hai: những người tham gia hoạt động kiến trúc nhưng không thuộc chức danh bắt buộc phải có chứng chỉ. Với nhóm này, thông tin về năng lực và quá trình hành nghề có thể được quản lý thông qua hệ thống dữ liệu.

Như vậy, định hướng mới không đơn thuần là bỏ hay giữ chứng chỉ hành nghề, mà là xác định chính xác vị trí nào cần chứng minh năng lực bằng chứng chỉ và vị trí nào có thể quản lý bằng cơ chế đăng ký, dữ liệu và hậu kiểm.

Người đang chuẩn bị chứng chỉ cần lưu ý gì?

Đối với những cá nhân đang làm việc trong lĩnh vực kiến trúc và có kế hoạch xin chứng chỉ hành nghề kiến trúc, cần theo dõi quá trình hoàn thiện và thông qua các quy định mới trước khi đưa ra quyết định.

Đặc biệt, không nên chỉ dựa vào thông tin về việc “bỏ chứng chỉ” hoặc “giữ chứng chỉ” một cách chung chung. Điều quan trọng là phải xác định mình thuộc chức danh nào, thực hiện công việc gì và có thuộc nhóm bắt buộc phải có chứng chỉ theo quy định cuối cùng hay không.

Trong trường hợp dự thảo được thông qua với định hướng hiện nay, yêu cầu về chứng chỉ có thể tập trung vào những vị trí chịu trách nhiệm chuyên môn cao, thay vì áp dụng rộng cho toàn bộ người tham gia hoạt động kiến trúc.

Kết luận

Việc sửa đổi quy định về chứng chỉ hành nghề kiến trúc đang được đặt trong bối cảnh đổi mới phương thức quản lý hoạt động nghề nghiệp.

Thay vì chỉ dựa vào giấy tờ và chứng chỉ, cơ quan quản lý đang hướng tới việc sử dụng dữ liệu về năng lực và quá trình hành nghề để phục vụ công tác quản lý, kiểm tra và hậu kiểm.

Trong khi đó, chứng chỉ vẫn có thể được duy trì đối với những vị trí có trách nhiệm chuyên môn cao, nơi năng lực của cá nhân có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và an toàn của công trình.

Do dự thảo luật vẫn đang trong quá trình xem xét, các quy định cuối cùng có thể tiếp tục được điều chỉnh trước khi chính thức có hiệu lực. Vì vậy, người đang chuẩn bị hồ sơ hoặc dự kiến hành nghề kiến trúc nên cập nhật văn bản chính thức khi luật được ban hành để xác định chính xác yêu cầu áp dụng cho trường hợp của mình.